नेपोटिज्म : प्रतिभाशाली नेपोबेबीका लागि अभिशाप

नेपोटिज्म अर्थात्  नातावाद/कृपावाद/फरियावाद आजको समाजमा निकै चर्चित,  तर त्यत्तिकै  विवादास्पद विषय हो । राजनीतिक दलदेखि प्रशासन, जंगी, प्रहरी, कला संस्कृति, खेलकुद, शैक्षिक संस्था र निजी क्षेत्रसम्म यसको प्रभाव देखिन्छ । साधारण अर्थमा, शक्ति, पद वा पहुँच भएका व्यक्तिले आफ्ना सन्तान, आफन्त वा निकट व्यक्तिलाई योग्यता र प्रतिस्पर्धा भन्दा अघि राखेर अवसर दिलाउने प्रवृत्तिलाई नेपोटिज्म भनिन्छ । यो संरचनागत रूपमा गलत मानिन्छ, किनकि यसले समान अवसरको सिद्धान्तमाथि प्रहार गर्छ । तर यो बहसको अर्को,  प्रायः बेवास्ता गरिएको पक्ष छ प्रतिभाशाली नेपोबेबीका लागि नेपोटिज्म स्वयं एक अभिशाप बन्ने यथार्थ ।

म नेपालमा २०८२ भाद्र २३ र २४ गते भएको जेन-जी विद्रोहले सत्तापलट गरेको र सोहि परिप्रेक्षमा हाल फागुन २१ मा हुने आम निर्वाचनमा देश होमिएकोबारे सचेत छु । मैले कुनै नेपोबेबीको पक्षमा वकालत गर्न खोजेको होइन र मेरा सन्तान वा मेरा कुनै नातेदारका सन्तानले नेपोबेबीको हैसियत राख्दैन भन्ने स्वघोषणा गर्दै विषयमा नै फर्कन चाहन्छु ।

सामान्य धारणा के छ भने नेपोबेबीहरू अर्थात्  नातावाद/कृपावादको लाभ पाएका सन्तानहरुसंग अवसरको यथेष्ठ सम्भावना हुन्छ, संघर्ष गर्नु पर्दैन, र सजिलै सफलता हासिल गर्छन् । यो धारणा केही हदसम्म सत्य पनि होला  । तर यसैकारण  प्रतिभा बोकेका नेपोबेबीहरू समाजको कठघरामा उभिन बाध्य हुन्छन्, जहाँ उनीहरूको हरेक उपलब्धि शंकाको आँखाले हेरिन्छ र हरेक असफलता  समाजको लागि मनोरन्जक मसला बन्छ ।

नेपालमा मात्र होइन, विश्वभरि नै हरेक क्षेत्रका चर्चित र सफल व्यक्तिका सन्ततिहरुले प्राथमिकता र सफलता हासिल गरेका हुन्छन् । किनकि, चर्चित र सफल व्यक्तिका सन्ततिहरुको शिक्षा, स्वास्थ्य लगायत आधारभूत सेवा सुविधादेखि देश विदेशमा उपलब्ध सबै साधनहरुमा सहज पहुँच हुने कारणले उनीहरुले अन्य सर्वसाधारण सन्ततिहरुको तुलनामा राम्रो शिक्षा, राम्रो तालिम, बढी अवसर र राम्रो परिवेश पाएका हुन्छन् ।  तिनमा बढी आत्मविश्वास हुन्छ ।  तसर्थ, निष्पक्ष गरिएको भए पनि विद्यमान मूल्यांकन प्रणालीमा राम्रो नतिजा प्राप्त गर्न सक्दछन् ।

राजाको छोरा राजा हुन्छ भने झैँ विश्वका ठूला राजनीतिज्ञको सन्तानहरु पनि राजनीतिज्ञ हुने, व्यापारिका सन्तान व्यापारि हुने, फिल्मी कलाकारका सन्तान कलाकार हुने, वैज्ञानिकका सन्तान वैज्ञानिक हुने र खेलाडीका सन्तति खेलाडी भएको हामीले देखेका छौं । बालबालिकाहरुमा पारिवारिक वातावरण र अभिभावकको प्रशिक्षणले पनि ठूलो प्रभाव पारेको हुन्छ र बालबालिकाहरुमा पनि आफ्ना आमाबुवा वा दाजुदिदि जस्तो हुने रहर पलाउँछ, जसले अन्तोगत्वा त्यस्तै बनाईदिन्छ । त्यसमा बालबालिकाको रुची अनुसार अभिभावकहरुले चलाउने नेपोटिज्म वा नातावादको अचुक बाणले सक्षम बेबीलाई समेत नेपोबेबी बनाई दिन्छ  र २०८२ भाद्र २३/२४ मा भएको जेन-जी विद्रोह जस्तो घटना घट्न बाध्य पारिदिन्छ ।  सबैलाई विदितै छ, नेपाली जेन-जीहरुले सामाजिक संजालमा सरकार विरोधी वार्तालाप नेपोबेबीको महँगो जीवनशैलीलाई नै केन्द्र विन्दुमा राखेर गरेका थिए ।

व्यक्तिगत सक्षमता नभए कुनै व्यक्ति चाहे त्यो नेपोबेबी नै किन नहोस्, बारम्बार सफल वा लामो समय सम्म सफलताको शिखरमा टिक्न सक्दैन ।  तर सुरुवाती सफलतामा नातावादको पक्कै ठूलो हात रहन्छ । अमेरिकी पूर्व राष्ट्रपति द्वय जर्ज बुश र वहाँकै छोरा जर्ज डब्लु. बुश, त्यस्तै केनेडी परिवार, एडम्स परिवार, हरिसन परिवार लगायत एन्जेलिना जोली, माईली साइरस आदि केहि अमेरिकन नेपोबेबीका उदाहरण हुन् भने दक्षिण एसियाका प्राय जसो सबै देशहरुको राजनीतिमा नेपोबेबी वा परिवारवाद नै हावी रहेको कुरा कसैबाट लुकेको छैन । तर यहाँ कुरा नातावाद वा परिवारवादको मात्र होइन यहाँ त्यस्ता चर्चित वा सफल पारिवारिक पृष्ठभूमि भएका वा त्यस्तो परिवारमा जन्मेका यक्तिहरुमा कुनै क्षमता नै हुँदैन? वा जे जति पनि क्षमता छ, त्यो सबै नातावादको कृपा हो ? वा त्यस्ता व्यक्तिहरुको सफलताको श्रेय को असली हकदार को हुने भन्ने हो ।

नेपोबेबीहरू प्रायः बलियो सामाजिक, आर्थिक र संस्थागत पृष्ठभूमिमा जन्मिन्छन् । यसले उनीहरूलाई प्रारम्भिक अवसर सजिलै उपलब्ध गराउँछ । तर यही सहज प्रवेशद्वारले उनीहरूको काँधमा असह्य अपेक्षाको बोझ थोपर्छ । समाज भन्छ “यदि तिमी यति सुविधामा हुर्कियौ भने असाधारण हुनैपर्छ ।”
साधारण प्रतिभा गैह्र नेपोबेबीमा स्वीकार्य हुन्छ, तर नेपोबेबीबाट असाधारण प्रतिभा अनिवार्य मानिन्छ । औसत प्रदर्शन पनि उनीहरूका लागि असफलता ठहरिन्छ । यसरी अवसर सुविधा बनेको होइन, निरन्तर परीक्षा ठहरिएको हुन्छ ।

प्रतिभाशाली नेपोबेबीले राम्रो काम गरे पनि त्यो आफ्नै मेहनतको परिणाम हो भन्ने स्वीकार्यता पाउन कठिन हुन्छ । समाजमा प्रचलित प्रतिक्रिया प्रायः यस्तै हुन्छ, “बुवाआमाको नामले गर्दा हो”, “पारिवारिक पृष्ठभूमिले बनाइदियो”,“सिस्टमले उचाल्यो” ।  यसरी उनीहरूको सफलता व्यक्तिगत उपलब्धि होइन, वंशाणुगत सुविधाको रूपमा व्याख्या गरिन्छ । परिणामतः नेपोबेबीले जितेको पदक, पाएको पद, वा हासिल गरेको प्रतिष्ठा आफ्नै लागि पनि अर्थहीन बन्न जान्छ । किनकि, त्यो सम्मान उनीहरूको नाममा होइन, परिवारको छायामा थन्किन्छ ।

राजा दिपेन्द्रले युवराज हुँदा र पुर्व प्रधानमन्त्री बाबुराम भट्टराईकि सुपुत्री मानसि भट्टराईले त्रिभुवन विश्व विद्यालय टप गर्नु होस् वा राजनीतिज्ञ विरोध खतिवडाकि सुपुत्री शृंखला खतिवडाले मिस वर्ल्डमा पाएको सफलता, वहाँहरुको पारिवारिक पृष्ठभूमिकै कारणले निजहरुलाई दिनुपर्ने श्रेय दिईएन ।

त्यस्तै, यदि कुनै नेपोबेबी असफल भयो भने समाज झन् निर्दयी हुन्छ । असफलतालाई सिकाइको प्रक्रिया मान्नुको सट्टा, “हामीले भनेकै थियौँ”, “योग्यता थिएन”, “नातावादको परिणाम यही हो” भन्ने भाष्य निर्माण गरिन्छ । यस्तो प्रतिक्रियाले नेपोबेबीलाई त्रुटि गर्ने मानवीय अधिकार समेत खोस्छ । गैरनेपोबेबीको असफलता संघर्षको कथा बन्छ, तर नेपोबेबीको असफलता चरित्र र क्षमतामाथिको फैसला बन्छ ।

निरन्तर तुलना, शंका र अपेक्षाबीच हुर्कँदा प्रतिभाशाली नेपोबेबीहरू गम्भीर मानसिक दबाबमा पर्छन् । उनीहरू आफैसँग प्रश्न गर्न थाल्छन् “के म साँच्चै सक्षम छु, कि केवल मेरो पृष्ठभूमिकै कारण यहाँ छु?”
यो पहिचानको संकट हो । आफ्नो क्षमता प्रमाणित गर्न उनीहरूलाई अरू भन्दा दोब्बर मेहनत गर्नुपर्छ । तर त्यो मेहनत देखिँदैन, केवल पृष्ठभूमि देखिन्छ । दीर्घकालमा यसले आत्मविश्वासमा क्षय, चिन्ता, डिप्रेसन र पेशागत निराशा जन्माउन सक्छ ।

महत्वपूर्ण कुरा के हो भने नेपोटिज्म एक संरचनागत समस्या  हो, व्यक्तिगत अपराध होइन । कुनै व्यक्तिले कुन परिवारमा जन्म लिन्छ, त्यो उसको रोजाइ हुँदैन । तर बहस प्रायः संरचनामाथि होइन, व्यक्तिमाथि केन्द्रित हुन्छ । परिणामतः गलत प्रणाली जोगिन्छ, निर्दोष व्यक्ति दोषी ठहरिन्छ । यसले समाजलाई भावनात्मक सन्तुष्टि त दिन्छ, तर दीर्घकालीन सुधार गर्दैन ।

नेपाल जस्तो सानो, सम्बन्धमा आधारित समाजमा नातावाद झन् गहिरो छ । राजनीति, प्रशासन, शिक्षण संस्था, स्वास्थ्य, कला साहित्य, मिडिया सबैतिर “को कसको मान्छे ?” भन्ने प्रश्न निर्णायक हुन्छ ।
यसै सन्दर्भमा नेपोबेबीहरू दुई ध्रुवमा बाँडिन्छन् एकातिर अयोग्य तर संरक्षित, अर्कोतिर योग्य, तर अविश्वसनीय । दुर्भाग्यवश,  समाजले यी दुईबीच भेद गर्न आवश्यक सूक्ष्मता देखाउन सक्दैन । सबैलाई एउटै तराजुमा जोखिन्छ ।

समाधान नेपोबेबीलाई अन्धाधुन्ध बचाउने वा अन्धाधुन्ध आक्रमण गर्ने होइन । समाधान हो निष्पक्ष, पारदर्शी र प्रदर्शन आधारित मूल्याङ्कन प्रणाली । यदि नेपोबेबी अयोग्य छ भने ऊ पनि आलोचनाको पात्र बन्नुपर्छ । तर यदि ऊ योग्य छ भने, उसको पृष्ठभूमि होइन, प्रदर्शन बोल्न दिनुपर्छ । जन्म होइन, कर्म निर्णायक बन्नुपर्छ ।

पहिलो, नेपोटिज्मको विरोध प्रणालीसँग हुनुपर्छ, व्यक्तिसँग होइन । दोस्रो, प्रतिभा जहाँबाट आए पनि, त्यसलाई पहिचान गर्ने संस्कार विकास गर्नुपर्छ । तेस्रो, आलोचना तथ्यमा आधारित हुनुपर्छ, पूर्वाग्रहमा होइन । नेपोबेबी हुनु न त गौरव हो, न त अपराध । तर प्रतिभाशाली भएर पनि निरन्तर शंकाको कठघरामा उभिनुपर्नु भने न्याय होइन, सामाजिक अन्याय हो ।

नेपोटिज्मले समाजमा असमानता जन्माउँछ, यसमा शंका छैन । तर यही नेपोटिज्मको छायाँमा प्रतिभाशाली नेपोबेबीहरू अदृश्य पीडित बन्न पुगेका छन् । उनीहरू न पूर्ण रूपमा लाभार्थी हुन्, न पूर्ण रूपमा दोषी । यदि हामी साँच्चै समान अवसर र योग्यता आधारित समाज चाहन्छौँ भने, बहसलाई भावनात्मक आक्रोशबाट माथि उठाएर संरचनागत सुधारतर्फ मोड्नुपर्छ । किनकि अन्ततः प्रतिभाको हत्या जन्मले होइन, पूर्वाग्रहले गर्छ ।

Top of Form

Bottom of Form